بر سر راه كاروانى بخور قرار داشته است . اين شهر قبل از اسلام بر اثر سيل عرم « 1 » ويران شد . « 2 » بعد از اسلام نخستين جغرافيادانى كه از مأرب نام برده ، ابن خرداذبه است كه هنگام سخن از مخلافهاى يمن ؛ ده مأرب را جزء مخلاف أعلا و أنعم و . . . ياد كرده است . « 3 » به نوشتهء يعقوبى مأرب خود مخلافى از 84 مخلاف يمن بوده است . « 4 » اصطخرى در آغاز قرن چهارم هجرى قمرى از مأرب نام برده و از آبگيرى كه به ديار سبأ بوده و سدى بر آن بسته بودند سخن گفته است . « 5 » صاحب حدود سبأ را از شهركهاى بانعمت و مردم بسيار ياد كرده است . « 6 » به نوشته مقدسى سبأ ناحيتى است كه در پيرامونش چند دهكدهء منبردار هست و قصبه‌اى آباد دارد . « 7 » ادريسى مىنويسد : شهر سبأ ( مأرب ) اكنون ويران است . . . فاصلهء آن تا ظفار سه مرحله است و دهى است كه در قديم شهرى بزرگ و آباد و پرجمعيت بوده است در آنجا كاخ سليمان بن داوود ( ع ) بوده كه به كاخ صرواح معروف بوده است . در حال حاضر ( زمان ادريسى ) جز تلها و ويرانه‌ها چيزى از آن كاخ باقى نمانده است . « 8 » به نوشته ابو الفداء مأرب پايتخت تبابعهء يمن و در پايان كوههاى حضرموت بوده است . او نام آن را به نام بانىاش يشجب بن يعرب بن قحطان خوانده است . « 9 » آثار باقيمانده از سبأ و مأرب را چند سياح خارجى در نيمهء دوم قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم ، از كتيبه‌هاى موجود در خرابه‌هاى شهر سبأ ( مأرب ) شناسايى كرده‌اند . « 10 » صعده شهر و ناحيه‌اى است در شمال يمن با معادن آهن كه استخراج آن دشوار است . از آنجا سنگ جزع يمانى صادر مىكنند . صعده يكى از مخلافهاى يمن بوده كه

--> ( 1 ) . arem ( 2 ) . سبأ ، 16 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 137 و 138 . ( 4 ) . البلدان ؛ ص 97 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 17 و 28 و صورة الارض ؛ جزء اوّل ، ص 39 . ( 6 ) . حدود العالم ؛ ص 168 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 103 . ( 8 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 56 و 153 . ( 9 ) . تقويم البلدان ؛ ص 97 . ( 10 ) . ر . ك . : تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ قسمت 1 و 2 ، ص 23 - 28 .